Қазақстанда күнбағыс майын өндіру кезінде пайда болатын қауызды өңдеп, шетелге биоотын ретінде экспорттау көлемі артып келеді. 2026 жылдың тоғыз айында түйіршіктелген күнбағыс қауызын экспорттаудан түскен кіріс 6,15 есеге өсіп, 3,4 миллион АҚШ долларына жетті.

Майлы дақылдарды өңдеушілердің ұлттық қауымдастығының мәліметінше, биыл қаңтар–қыркүйек айларында Қазақстан шетелге 63,2 мың тонна түйіршіктелген күнбағыс қауызын жеткізген. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 3,56 есе жоғары.

Ал 2025 жылдың қорытындысы бойынша еліміз жалпы құны 1,35 миллион доллар болатын 33,4 мың тонна өнім экспорттаған.

Қазақстандық биоотынның негізгі нарығы – Еуропа елдері. Әсіресе, Польшада күнбағыс қауызынан жасалған түйіршіктерге сұраныс жоғары. 2025 жылы қазақстандық өнім экспортының шамамен 98 пайызы осы елге бағытталған.

Польшадағы жылу электр станциялары күнбағыс қауызынан жасалған түйіршіктерді электр және жылу энергиясын өндіруге арналған биоотын ретінде пайдаланады. Бір ірі электр станциясының мұндай отынға ай сайынғы сұранысы 30 мың тоннаға дейін жетуі мүмкін.

Майлы дақылдарды өңдеушілердің ұлттық қауымдастығы басқармасының төрағасы Ядыкар Ибрагимовтың айтуынша, күнбағыс қауызы май зауыттарында дәнді өңдеу барысында пайда болады. Шикізаттың сапасына байланысты оның үлесі өңделетін күнбағыс дәні массасының 14–18 пайызын құрайды.

– Бүгінде Қазақстандағы орта және ірі кәсіпорындардың басым бөлігі күнбағыс қауызын бөліп алады. Оның бір бөлігін өндірістік процестерге қажетті бу алу үшін өз қазандықтарында пайдаланады. Ал қалған бөлігін түйіршіктеп, отын ретінде экспортқа шығарады, – деді Ядыкар Ибрагимов.

Қазіргі уақытта Қазақстанда онға жуық зауыт күнбағыс қауызынан отын түйіршіктерін өндіреді. Олардың жиынтық өндірістік қуаты айына 10 мың тоннаға дейін жетеді. Дайын өнімнің басым бөлігі шетелдік нарықтарға жөнелтіледі.

Қауымдастық өкілдерінің айтуынша, күнбағыс қауызын қайта өңдеу кәсіпорындарға қосымша экономикалық пайда әкеледі. Бір жағынан, зауыттар өндірістен қалған шикізатты өздерінің энергетикалық қажеттіліктерін қамтамасыз етуге пайдаланады. Екінші жағынан, артық өнімді экспортқа шығарып, қосымша кіріс табады.

Сонымен қатар қауызды түйіршіктеу оның тығыздығын арттырып, сақтау және алыс қашықтыққа тасымалдау шығындарын азайтуға мүмкіндік береді.

Қазақстанда күнбағыс қауызынан электр энергиясын өндіру тәжірибесі де бар. Ірі кәсіпорындардың бірінде қауызды жағу арқылы электр қуатын өндіретін заманауи қазандық орнатылған. Ол зауыттың өндірістік цехтары мен аумағын жарықтандыруға қажетті энергияны қамтамасыз етеді.

Сала мамандары бұл бағыттың болашақтағы әлеуетін жоғары бағалап отыр. Қауымдастықтың болжамынша, орта мерзімді кезеңде Қазақстан түйіршіктелген күнбағыс қауызының жылдық экспортын 250 мың тоннаға дейін ұлғайта алады.

Бұл 2025 жылғы көрсеткішпен салыстырғанда шамамен 7,5 есе көп.

Экспорт көлемінің одан әрі артуы күнбағыс егіс алқаптарының кеңеюіне, елдегі май өңдеу кәсіпорындарының өндірістік қуаттарының ұлғаюына және Еуропада биоотынға деген сұраныстың сақталуына байланысты болмақ.

Осылайша, бұрын өндірістік қалдық ретінде қарастырылған күнбағыс қауызы Қазақстанның экспорттық өнімдерінің біріне айналып келеді. Бүгінде еліміз шетелге өсімдік майы мен күнбағыс шротынан бөлек, қайта өңделген қауыздан жасалған биоотын түйіршіктерін де жеткізіп отыр.