Қазақстанда жолбарыстарды тарихи мекеніне қайтару бағдарламасы аясында екінші жыртқыш табиғи ортаға жіберілді. 31 қазанда «Іле-Балқаш» мемлекеттік табиғи резерватының аумағында Амур есімді аталық жолбарыс еркіндікке шығарылды.

Қазақстанның жабайы табиғатында 70 жылдан астам уақыт бойы жолбарыстар кездеспеген. Енді табиғи экожүйелерді қалпына келтіруге бағытталған көпжылдық жұмыстың нәтижесінде бұл жыртқыштар бұрынғы мекеніне біртіндеп оралып жатыр.

Іс-шараға Экология және табиғи ресурстар министрі Әлібек Қуантыров, Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінің төрағасы Данияр Тұрғамбаев, «Амур жолбарысы» орталығының бас директоры Сергей Арамилев, Freedom «Шапағат» корпоративтік қорының басқарушы директоры Руслан Джумашев және табиғат қорғау саласының мамандары қатысты.

Министр Әлібек Қуантыровтың айтуынша, биыл 31 шілдеде Үміт есімді аналық жолбарыс табиғатқа жіберілген болатын. Ал Амур Қазақстанда қайта жерсіндіру бағдарламасы аясында еркіндікке шыққан екінші жолбарыс атанды.

– Біздің басты мақсатымыз – осы жыртқыштарды тарихи мекеніне қайтарумен ғана шектелмей, олардың табиғи ортада өздігінен тіршілік етіп, көбейе алатын тұрақты популяциясын қалыптастыру, – деді Әлібек Қуантыров.

Қазақстанға жеткізілгеннен кейін Амур арнайы жабдықталған бейімдеу қоршауында ұсталды. Осы кезеңде мамандар оның денсаулығын, мінез-құлқын және табиғи ортада тіршілік етуге дайындығын бақылаған.

Жолбарыс табиғатқа жіберілер алдында кешенді ветеринариялық тексеруден және арнайы мінез-құлық сынақтарынан өтті. Мамандар оның аңшылық дағдыларын, өздігінен қорек табу қабілетін және адамдарға қатысты мінез-құлқын бағалады.

Тексеру нәтижелері Амурдың жабайы табиғатта өздігінен тіршілік етуге дайын екенін көрсетті. Оның қозғалысын және жаңа ортаға бейімделуін бақылау үшін спутниктік қарғыбау тағылды.

Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінің төрағасы Данияр Тұрғамбаев жолбарысты табиғатқа жіберу жан-жақты дайындықты талап ететінін атап өтті.

– Әрбір жолбарысты табиғатқа жіберу – үлкен жауапкершілік. Біз ең алдымен жануардың жабайы табиғатта өздігінен тіршілік етуге дайын екеніне көз жеткізуіміз керек. Сондықтан мұндай шешім оның денсаулығы, мінез-құлқы мен аңшылық қабілеті жан-жақты бағаланғаннан кейін ғана қабылданады, – деді Данияр Тұрғамбаев.

Бұған дейін табиғатқа жіберілген Үміт есімді аналық жолбарыс та резерват аумағына бейімделіп келеді. Мамандардың мәліметінше, ол өздігінен аң аулап, жаңа мекенін біртіндеп игеріп жатыр. Оның қозғалысы да спутниктік құрылғы арқылы бақыланады.

Ал Қазақстанға жеткізілген екі жолбарыс күшігі әзірге мамандардың бақылауында өсіп жатыр. Олар қажетті жасқа жетіп, ветеринариялық тексерулер мен мінез-құлық сынақтарынан өткеннен кейін табиғатқа жіберу мүмкіндігі жеке қаралады.

Айта кетейік, Оңтүстік Балқаш өңірі мен Іле өзенінің аңғары ертеде Тұран жолбарысының табиғи мекені болған. Алайда ХХ ғасырдың ортасында тоғайлы ормандардың азаюы, қоректік жануарлар санының кемуі және браконьерлік салдарынан бұл жыртқыш Қазақстан аумағынан жойылып кеткен.

Жолбарыстарды қайта жерсіндіруге дайындық аясында 2018 жылы «Іле-Балқаш» мемлекеттік табиғи резерваты құрылды. Содан бері аумақта тоғайлы ормандарды қалпына келтіру, жабайы жануарлардың санын арттыру және қажетті табиғат қорғау инфрақұрылымын дамыту жұмыстары жүргізіліп келеді.

Әсіресе, жолбарыстардың табиғи қоректік қорын қалыптастыруға ерекше назар аударылуда. Осы мақсатта резерват аумағына Бұқар бұғылары мен құландар қоныс аударылған.

Атап айтқанда, 2026 жылғы қыркүйекте «Алтын-Емел» мемлекеттік ұлттық табиғи паркінен «Іле-Балқаш» резерватына 30 құлан жеткізілді.

Жолбарыстарды қайта жерсіндіру бағдарламасы Қазақстан мен Ресейдің ынтымақтастығы аясында жүзеге асырылып жатыр. 2026 жылғы мамырда Ресейдің Хабаровск өлкесіндегі жабайы табиғаттан ауланған төрт Амур жолбарысы Қазақстанға жеткізілген болатын. Олардың екеуі ересек жолбарыс, қалған екеуі күшіктер еді.

Бағдарламаны жүзеге асыруға Ресей Федерациясының Табиғи ресурстар және экология министрлігі, «Амур жолбарысы» орталығы, Дүниежүзілік табиғат қоры (WWF), Freedom Holding Corp. және Freedom «Шапағат» корпоративтік қоры қолдау көрсетіп келеді.

Халықаралық серіктестер жануарларды тасымалдауға, мамандарды даярлауға, бейімдеу қоршауларын жабдықтауға және табиғи экожүйелерді қалпына келтіруге қатысқан.

Сонымен қатар жолбарыстарды табиғатқа қайтару барысында жергілікті тұрғындардың қауіпсіздігіне ерекше көңіл бөлінуде. Осы мақсатта адам мен жыртқыш арасындағы ықтимал қақтығыстардың алдын алуға арналған арнайы топ құрылған.

Топ мүшелері жануарлардың қозғалысын бақылап, жергілікті тұрғындармен байланыс орнатады және күтпеген жағдайлар туындаған кезде жедел әрекет ету шараларын ұйымдастырады.

«Іле-Балқаш» мемлекеттік табиғи резерватының директоры Қанат Қожабеков жолбарыстарды табиғатқа жібергеннен кейін де бақылау жұмыстары жалғасатынын айтты.

– Біз жануарлардың қозғалысын бақылап, мінез-құлқын зерттеуді, аумақтың қорғалуын қамтамасыз етуді және жергілікті тұрғындармен тығыз байланыста жұмыс істеуді жалғастырамыз. Біз үшін жолбарыстардың табиғи ортаға сәтті бейімделуімен қатар, адамдардың қауіпсіздігі де аса маңызды, – деді Қанат Қожабеков.

Мамандардың мәліметінше, молекулалық-генетикалық зерттеулер Тұран және Амур жолбарыстарының генетикалық тұрғыдан өте жақын туыстас екенін көрсеткен. Сондықтан Қазақстандағы тарихи мекендеу аумағында жолбарыстар популяциясын қалпына келтіру үшін Амур жолбарысы таңдалған.

Бағдарламаның түпкі мақсаты – Іле өзенінің атырауы мен Оңтүстік Балқаш өңірінде табиғи ортада өздігінен тіршілік етіп, көбейе алатын тұрақты жолбарыстар популяциясын қалыптастыру.

Алдағы уақытта мамандар жолбарыстардың бейімделуін бақылауды, қоректік қорын толықтыруды және табиғи мекендеу ортасын қалпына келтіру жұмыстарын жалғастырады.