Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев халыққа арнаған Жолдауында еліміздің рухани және спорттық тынысына қатысты бірқатар өткір әрі шешуші мәселелерді ортаға салды. «Өнер адамдары жаңа заманның талабына бейімделуі керек», «Футболды коммерцияландыру қажет», «Шетелдік легионерлерге бюджет қаржысын шашу тоқтатылды» деген сөздер жай ғана кезекті ұран емес, тұтас жүйені түбегейлі өзгертуге бағытталған нақты қадамдардың бастауы.

Мәдениеттанушы ретінде бұл шешімдерге қарасақ, Қазақстанның әлеуметтік саясатында тарихи бетбұрыс басталғанын аңғару қиын емес. Біз кеңестік кезеңнен қалған, барлығын тек мемлекеттің мойнына артып қоятын патерналистік санадан арылып, нарық заңына сүйенген жаңа креативті дәуірге қадам басып келеміз.

Легионерлердің қалтасы емес, қарапайым ауланың баласы

Көп жылдар бойы еліміздің спорт саласындағы ең басты дерт шетелден келген спортшыларға бюджеттің миллиондаған долларын оңды-солды шашу болды. Олар келіп-кеткенімен, ауылдар мен аудандардағы спорттық инфрақұрылым жаңарған жоқ, отандық жас өрендердің көзі ашылмады.

Президенттің тапсырмасымен қабылданған арнайы заң бұл талан-таражға тосқауыл қойды. Ендігі қаржы легионерлерге емес, еліміздің түкпір-түкпірінде ашылып жатқан үйірмелерге, ерекше қажеттілігі бар азаматтар мен қариялардың спорт клубтарына, яғни халықтың нақты денсаулығына жұмсалмақ.

Әлемдік тәжірибеге көз жүгіртсек, 2000-жылдардың басында шағын ғана Исландия мемлекеті бюджет қаржысын қымбат шетелдік бапкерлер мен ойыншыларға жұмсауды тоқтатып, бар қаражатты баршаға қолжетімді жабық манеждер мен балалар секцияларына бөлді. Нәтижесінде жастар арасындағы зиянды әдеттер күрт азайып, бұқаралық қозғалыстың ішінен шыққан таланттар Исландия құрамасын әлемдік чемпионаттардың басты сенсациясына айналдырды.

Төрт клуб жекеге өтті: Футбол енді шығын емес, бизнес

«Қазір еліміздің төрт футбол клубына белгілі кәсіпкерлеріміз ие болды, яғни, клубтар жекеменшікке өтіп жатыр… Футболды коммерцияландыру ісін жалғастыра беру керек», – деді Мемлекет басшысы.

Бұл шешім көптеген жанкүйердің көкейінде жүрген сұраққа нақты жауап берді. Еуропаның немесе АҚШ-тың озық лигаларына (Англия Премьер-лигасы, Бундеслига немесе MLS) қараңыз: ешбір дамыған мемлекет өз бюджетінен футболшылардың жалақысын төлеп отырмайды. Футбол бұл билет сату, трансляция құқығы, фирмалық атрибутика және ойынды отбасылық шоуға айналдыру арқылы миллиондап табыс табатын алып индустрия.

Жеке инвестор клубты алған кезде әр тиынның есебін жүргізеді, инфрақұрылымды түзейді және Португалияның «Бенфикасы» мен Нидерландтың «Аяксы» секілді өз жасөспірімдер академиясын дамытып, дайын ойыншыларды нарыққа шығару арқылы табыс табады. Клубтарды жекешелендіру отандық футболды салық төлеушілердің мойнынан түсіріп, шынайы бәсекелестікке жол ашады.

Мәдениеттегі жаңа дәуір «Қолдау болады, бірақ талап басқа»

Бүгінгі күні мәдениет экономиканың жаңа драйвері. Оңтүстік Кореяның тәжірибесіне үңілсек, олар K-Pop пен киноиндустриясын (K-Culture) заманауи нарық пен цифрлық платформаларға сай бейімдеу арқылы ел экономикасына миллиардтаған доллар табыс әкелетін қуатты креативті салаға айналдырды. Біздің де сахна шеберлері, суретшілер мен музыканттар жаһандық сандық контентті игеріп, заманауи трендтерді қазақы бояумен ұштастыра білуі керек.

Сонымен қатар заманауи стадиондар тек 90 минуттық доп тебу орны емес, мәдени концерттер мен отбасылық мерекелердің, сауда мен демалыстың үлкен мәдени алаңына айналуы тиіс. Спорт пен өнер тоғысқан жерде нағыз ұлттық бренд өмірге келеді.

Түйін

Мемлекет басшысының бүгінгі Жолдауы елдегі әлеуметтік-мәдени саясаттың философиясын өзгертті. Мемлекеттің міндеті әр ойыншы мен әншіні тікелей қаржыландыру емес, қарапайым халық үшін бұқаралық алаңдар салып, инклюзивті орта құру және бизнестің осы салаларға еркін келуіне жағдай жасау.

Кәсіби спорт бизнеске, ал мәдениет өзін-өзі ақтайтын креативті экономикаға айналғанда ғана ел бюджеті үнемделіп, еліміздің адам капиталы мен жаһандық беделі жаңа белеске көтеріледі.

Автор: Кулманова Айдана, Қазақстандық Қоғамдық Даму Институты, аға сарапшы