2026 жылғы 23 шілдеде Астанада болған нөсер елорданың көп жылдан бері шешілмей келе жатқан әлсіз тұсын тағы көрсетті. Қалаға жаңбыр жауды деу аз. Бірнеше көшеде су жиналды, көлік қозғалысы қиындады, қоғамдық көлікке су кіргені туралы кадрлар тарады, ал кей учаскеде автокөлік су ішінде дерлік көрінбей қалды. Әдетте мұндай кезде ресми түсіндірме бір арнаға түседі. Жауын көп болды, коммуналдық қызмет күшейтілген режимде жұмыс істеп жатыр, су біртіндеп кетеді. Бірақ мәселенің түбі бұдан әлдеқайда терең. Астанада әр нөсерден кейін қайталанатын көрініс табиғаттың тосындығынан ғана емес, қала инфрақұрылымының жоспарлау мен басқару жағынан әлсіздігінен туындап отыр.

Бұл жолғы оқиғаға да ауа райы алдын ала белгі берді. Қазгидромет бір күн бұрын Астанада жаңбыр, найзағай, бұршақ болуы мүмкін екенін ескертті. 23 шілдеде түстен кейін нөсер күшейіп, оң жағалау мен сол жағалаудағы бірқатар көшеде су жинала бастады. Әлеуметтік желі мен ақпарат құралдарында тараған видеоларда жолды басқан су, жүруге қиналған көліктер, автобустар мен жаяу жүргіншілердің әбігері көрінді. Мұндай кадрлар елорда үшін таңсық болмай барады. Жыл сайын жазғы жауын кезінде дәл осындай сұрақ қайта қойылады. Неге бас қала нөсерге дайын емес.

Әкімдік сол күні нөсер суын бұру жүйесі мен тазарту құрылыстары үлкен көлемдегі суды қабылдап жатқанын, кей жерлерде уақытша су жиналуы мүмкін екенін айтты. Ресми мәліметте жүйе мұндай көлемді жауын суын орта есеппен 40 минуттан 1 сағатқа дейінгі аралықта әкетуі тиіс екені айтылды. Бұл түсініктеме сырттай қисынды көрінуі мүмкін. Кез келген қалада қатты жауын кезінде су біраз уақыт тұрады. Бірақ Астанадағы жағдайды тек уақытша шалшық деп сипаттау жеткіліксіз. Егер көлік суға терең батып, полиция қозғалысты қолмен реттеп, тұрғындар аула мен кіреберістегі суды өз күшімен тоқтатуға тырысса, онда мәселе бір сағаттық қолайсыздықпен шектелмейді. Бұл қалалық жүйенің нақты жүктеме түскенде әлсірейтінін көрсетеді.

Ең маңыздысы, бұл мәселе әкімдікке белгісіз емес. Бұған дейінгі ресми түсіндірмелерде қаланың нөсер кәріз жүйесінде заңсыз қосылыстар, коллекторлардағы қарсы еңістер, желінің үзік-үзік болуы, кей аумақтарда тазарту құрылыстарының жоқтығы немесе толық қосылмағаны айтылған. Урбанизация да жағдайды қиындатты. Бұрын су сіңетін ашық жер, көгал, топырақ көп болса, қазір олардың орнына асфальт, брусчатка, паркинг, жол және тығыз құрылыс келді. Жауын суы жерге сіңбейді, бірден құдық пен құбырға қарай ағады. Ал құбырдың өткізу қуаты қала өсіміне ілесе алмаса, су көшеде қалады.

Астана соңғы жылдары қатты өсті. Жаңа тұрғын үй кешендері, кең көшелер, сауда орталықтары, қоғамдық кеңістіктер, жол айрықтары салынды. Бірақ қала құрылысы мен су бұру инфрақұрылымы қатар дамыды деу қиын. Ресми деректерде 2019-2023 жылдары 400 шақырымнан астам нөсер, дренаж және арық-науа желілері салынып, қайта жаңғыртылғаны, 9 сорғы станциясы мен 4 тазарту құрылысы іске қосылғаны айтылды. Бір қарағанда, бұл үлкен жұмыс. Бірақ дәл осы ауқымды құрылыстан кейін де қалаға 2030 жылға дейін тағы 412 шақырымнан астам жаңа желі, 7 тазарту құрылысы және 35 сорғы станциясы керек деп танылса, онда бұрынғы жұмыс нақты қажеттілікті толық жаппағаны анық.

Бұл жерде мәселе тек ақшада немесе құбырдың ұзындығында емес. Басқару сапасы да шешуші рөл атқарады. Нөсер кезінде нақты жауаптыны табу қиын. Қалалық коммуналдық шаруашылық саясаты бір мекемеде, нөсер суын бұру жүйесін тазалау мен пайдалану басқа ұйымда, жолдың баланс ұстаушысы бөлек, аулаішілік аумаққа ОСИ немесе басқарушы компания жауап беруі мүмкін. Девелопердің әлі коммуналдық балансқа өтпеген нысандары да бар. Су жиналғанда тұрғынға мұның бәрі маңызды емес. Ол тек мүлкіне зиян келмегенін, жол ашық болғанын және мемлекеттік жүйенің жұмыс істегенін қалайды. Бірақ жауапкершілік бірнеше тарапқа бөлінгенде, нақты кінәлі де көмескіленеді.

Қаржы мәселесі бұл тақырыпта бөлек назар аударуды қажет етеді. Өйткені Астанада нөсер суын бұру жүйесіне қатысты жұмысқа аз ақша бөлінбей отыр. Берілген материалдарда М. Ғабдуллин көшесіндегі тозған магистральдық коллекторды реконструкциялаудың жобалық-сметалық құны 3,716 млрд теңге деп көрсетілген. Ал VI-1 ауданындағы нөсер суын бұру жүйесін тазарту құрылыстарын қайта жаңғырту бойынша келісімшарттың жалпы сомасы 15,665 млрд теңге, оның ішінде орындалған жұмыс көлемі 7,592 млрд теңге деп берілген. Яғни тек осы екі бағыттың өзінде 19 млрд теңгеден астам қаржыға қатысты жоба аталып отыр. Бұған 2030 жылға дейін қажет делінген 412,15 шақырым жаңа желі, 7 тазарту құрылысы мен 35 сорғы станциясының болашақ шығынын қоссақ, елорданың нөсер суын бұру жүйесі қалалық бюджет үшін де, басқару сапасы үшін де өте ірі сынақ екені көрінеді.

Сондықтан тұрғындардың «ақша бөлініп жатыр, бірақ неге нәтиже сезілмейді» деген сұрағы орынды. Мәселе қаржының бар-жоғында ғана емес, оның қалай жоспарланғанында, қай нысанға бірінші кезекте жұмсалғанында және нақты нәтижесінің қалай өлшенетінінде. 2026 жылғы аудит коммуналдық кәсіпорындарда 3,3926 млрд теңге қаржылық бұзушылық, 839,6 млн теңге тиімсіз жоспарлау, 3,303 млрд теңге активтерді тиімсіз пайдалану және 299,5 млн теңге ықтимал шығын мен жіберілген пайда анықталғанын көрсеткен. Мұндай деректерден кейін нөсер суын бұру мәселесін тек табиғи жауын-шашынмен түсіндіру сенімсіз естіледі. Қоғамға енді «жұмыс жүріп жатыр» деген жалпы жауап емес, әр жоба бойынша бөлінген қаржы, игерілген сома, аяқталу мерзімі және нақты нәтиже ашық көрсетілген есеп керек.

Құрылыс тәртібі де үлкен проблема. Бұрын әкімдік кей су басу оқиғаларын нөсер суын бұру жүйесіне заңсыз қосылумен байланыстырған. Құрылыс ұйымдары жер асты суын немесе техникалық суды нөсер кәрізіне рұқсатсыз жіберсе, желі артық жүктеме алады. Құдыққа қоқыс түссе, коллектор бітеледі. Жаңа нысан салынып, оның су бұру жүйесі жалпы қалалық желімен дұрыс байланыспаса, мәселе келесі нөсерде бірден көрінеді. Сондықтан Астанадағы су басу тек табиғат немесе ескі құбыр мәселесі емес. Бұл қала құрылысы мәдениетінің, бақылаудың және жауапкершіліктің көрсеткіші.

Тағы бір алаңдататын жайт, аудит деректері коммуналдық саладағы қаржы мен жоспарлауға қатысты сұрақтарды күшейтіп отыр. Берілген материалдарда 2026 жылғы аудит коммуналдық кәсіпорындарда миллиардтаған теңгенің қаржылық бұзушылықтары, тиімсіз жоспарлау және активтерді дұрыс пайдаланбау белгілерін анықтағаны айтылған. Мұндай жағдайда тұрғындардың сенімсіздігі түсінікті. Қалада жыл сайын нөсер суын бұру жүйесі туралы жоспар айтылады, техника шыққаны хабарланады, жаңа жобалар тізіледі. Бірақ кезекті нөсерден кейін көшелер қайтадан суға кетсе, қоғам «ақша қайда кетті, жоба неге нәтиже бермеді» деп сұрайды.

Су басудың экономикалық салдары да бар. Көлік бүлінеді, қоғамдық көлік кешігеді, жұмысқа бара жатқан адам уақыт жоғалтады, бизнес нысандарының кіреберісіне су кіреді, жертөле мен паркинг зардап шегеді. Бұл шығынның бәрі бір күндік жаңбырмен бірге кетпейді. Көлікті жөндеу, эвакуация, сақтандыру, сотқа дейінгі талап, тәуелсіз бағалау сияқты әбігер басталады. Ең қиыны, азаматтардың көпшілігі мұндай жағдайда кімнен өтемақы талап ету керегін білмейді.

Қазақстан заңнамасында жол пайдаланушыға қауіпсіз жағдай жасау және жол ақауынан келген зиянды өтеу қағидаты бар. Азаматтық заңнама да зиян келтірген тараптың оны өтеуін қарастырады. Бірақ бұл автоматты түрде әкімдік бәріне төлейді деген сөз емес. Егер көлік қоғамдық жолда нөсер суын бұру жүйесі ақауынан, ашық құдықтан, күтімсіз жолдан немесе дұрыс белгі қойылмаған қауіпті учаскеден бүлінсе, талап жолдың баланс ұстаушысына, мердігерге, коммуналдық операторға немесе жергілікті атқарушы органға қойылуы мүмкін. Егер жағдай тұрғын үй кешенінің ауласында немесе ішкі паркингінде болса, жауапкершілік ОСИ-ге, басқарушы компанияға немесе девелоперге ауысуы ықтимал.

Сондықтан зардап шеккен азамат үшін ең маңыздысы оқиға орнын дереу құжаттау. Полиция шақыру, фото-видео түсіру, су деңгейін, жолдың жағдайын, құдықтың ашық немесе жабық екенін, ескерту белгісінің бар-жоғын тіркеу керек. Кейін тәуелсіз бағалау жасатып, баланс ұстаушыны анықтап, сотқа дейінгі талап жолдау қажет. Бұл күрделі көрінуі мүмкін, бірақ өтемақы мәселесінде дәлел шешуші рөл атқарады. Өкінішке қарай, мұндай алгоритм нөсер күні халыққа ашық әрі түсінікті түрде ұсыныла бермейді.

Астананың жыл сайын суға кетуін тоқтату үшін қысқа хабарлама мен жедел техника жеткіліксіз. Әкімдік әр ірі нөсерден кейін ашық карта жариялауы керек. Қай көшеде су қанша уақыт тұрды, қанша техника шықты, қай мердігер жауапты болды, қанша шағым түсті, қандай нысан зардап шекті, қандай учаске қайта жобалануы тиіс деген дерек көпшілікке қолжетімді болуы қажет. Мұндай ашықтық болмаса, әр жолы мәселе «жауын көп болды» деген жалпы сөзбен жабылады.

Екінші қадам құрылыс секторын қатайтуға байланысты. Жаңа тұрғын үй кешені, жол немесе коммерциялық нысан нөсер суын бұру схемасынсыз қабылданбауы тиіс. Құрылыс аяқталды деген актіде тек қабырға мен жол емес, нөсер суын бұру жүйесіне қосылу, тазарту қуаты, жергілікті су жинау жүйесі де тексерілуі керек. Қала енді «алдымен үй салайық, инфрақұрылымды кейін жеткіземіз» деген тәсілмен өмір сүре алмайды. Астананың қазіргі көлемі мұндай кешіктіруді көтермейді.

Үшінші қадам ұзақ мерзімді жоспарды нақты бақылауға айналдыру. 2030 жылға дейін қажет делінген 412 шақырым желі, 7 тазарту құрылысы, 35 сорғы станциясы жай тізім болып қалмауы керек. Әр аудан бойынша мерзімі, қаржысы, мердігері, жауапты мекемесі, орындалу деңгейі ашық көрсетілуі тиіс. Қала тұрғындары нөсерден кейін ғана емес, құрғақ күннің өзінде де бұл жұмыстың қалай жүріп жатқанын көріп отыруы керек.

23 шілдедегі нөсер Астана үшін табиғи құбылыс қана емес, басқару жүйесіне қойылған сұрақ болды. Қатты жаңбыр бола береді. Климат өзгерген сайын мұндай нөсерлер жиілеуі де мүмкін. Бірақ дамыған қала табиғатты тоқтатамын демейді, оның салдарын азайтатын жүйе құрады. Астанаға да дәл осы керек. Жаңа нөсер суын бұру жүйесі, ашық дерек, қатаң құрылыс бақылауы, нақты жауапкершілік және өтемақы тәртібі. Әйтпесе елорданың әр жазғы нөсері қала инфрақұрылымының әлсіздігін көрсететін қайталанатын емтихан болып қала береді.